Als de opgave scherp is, kijk je naar het speelveld eromheen. Wie zijn er betrokken bij deze opgave en wie zouden dat moeten zijn? Zitten de juiste mensen aan tafel, of ontbreken er perspectieven die nodig zijn om verder te komen? Het in kaart brengen van het speelveld helpt om bewuste keuzes te maken over wie je betrekt en waar je op inzet.
In dit thema staat het verkennen van het speelveld rondom de opgave centraal. Je kijkt vanuit verschillende hoeken naar wat er speelt: welke partijen betrokken zijn, hoe relaties lopen, welke belangen een rol spelen en waar invloed wordt uitgeoefend. Je kijkt niet alleen naar betrokken partijen, maar ook naar ontwikkelingen, gebeurtenissen en patronen die invloed hebben op de opgave.
Aan de slag met het speelveld
Binnen dit thema vind je inzichten en hulpmiddelen om het speelveld rondom de opgave zichtbaar te maken en beter te begrijpen. Kies hieronder of je wilt werken aan het in kaart brengen van betrokkenen en relaties, of aan het verkennen van krachten, belangen en dynamiek rondom de opgave. De hulpmiddelen helpen je om zicht te krijgen op kansen en knelpunten en vormen een basis voor samenwerking die past bij de opgave.
Het speelveld in kaart brengen
Rond elke opgave zijn verschillende partijen betrokken. Sommige betrokkenen zijn direct zichtbaar. Andere partijen hebben minder aandacht, terwijl zij wel invloed hebben of geraakt worden door de opgave. Het in kaart brengen van het speelveld helpt om zicht te krijgen op wie betrokken zijn en welke perspectieven nodig zijn om verder te komen.
Hier vind je inzichten en hulpmiddelen om het speelveld te verkennen en te ordenen. Je brengt in beeld wie er betrokken zijn, wie ontbreken en wat dat betekent voor de keuzes die je maakt in het vervolg.
Artikel | Wat verstaan we onder een speelveld?
Het speelveld van een maatschappelijke opgave bestaat uit meer dan een lijst met betrokken organisaties. Ook rollen, belangen, perspectieven, onderlinge relaties, regels en ontwikkelingen bepalen wie bij het speelveld horen. Lees wat we onder een speelveld verstaan, hoe jouw manier van kijken het beeld beïnvloedt en waarom een speelveld nooit af is.
Lees hier verderArtikel | Wat kun je zichtbaar maken in een speelveld?
Een speelveld kun je vanuit verschillende invalshoeken bekijken. Wie zijn betrokken? Welke rollen en belangen hebben zij? Hoe zijn spelers verbonden, wie heeft invloed en welke ontwikkelingen en spelregels bepalen wat er mogelijk is? Lees welke invalshoeken je kunt gebruiken en welke hulpmiddelen daarbij passen.
Lees hier verderArtikel | Hoe kijk je naar rollen in een speelveld?
Weten welke spelers bij een opgave betrokken zijn, vertelt nog niet welke bijdrage zij leveren. Spelers kunnen besluiten, uitvoeren, financieren, kennis inbrengen of anderen verbinden. Rollen liggen bovendien niet altijd vast. Lees hoe je naar rollen kunt kijken en waarom verschillen tussen formele rollen, de praktijk en verwachtingen belangrijk zijn.
Lees hier verderArtikel | Wat staat er voor spelers op het spel?
Spelers kunnen heel verschillend naar dezelfde opgave kijken. Wat voor de één een probleem is, ziet een ander misschien als kans. Ook belangen, waarden en standpunten kunnen verschillen. Lees hoe je verder kijkt dan standpunten en beter begrijpt wat spelers belangrijk vinden, wat er voor hen op het spel kan staan en waarom zij de opgave anders kunnen zien.
Lees hier verderArtikel | Hoe werkt invloed in een speelveld?
Niet alleen formele macht bepaalt wie invloed heeft in een speelveld. Ook geld, kennis, relaties, vertrouwen en bereik kunnen spelers invloed geven. Lees waar invloed vandaan kan komen, waarom invloed per onderwerp en moment verschilt en waarom belangen hebben niet hetzelfde is als invloed hebben.
Lees hier verderArtikel | Ga het speelveld in
Een speelveld kun je op papier verkennen. Maar door naar de plek te gaan waar de opgave speelt, zie, hoor en ervaar je andere dingen. Bezoek een gebied, school of organisatie, loop mee met een uitvoerder of ervaar hoe mensen met beleid en dienstverlening te maken krijgen. Zo komen spelers, perspectieven en verbindingen in beeld die vanachter een bureau gemakkelijk verborgen blijven.
Lees hier verderHulpmiddel | Spelerzoekmachine
Welke spelers zijn relevant voor jouw opgave? De Spelerzoekmachine helpt om verder te kijken dan de organisaties en contacten die je al kent. Loop de zoekrichtingen langs en ontdek welke mensen, groepen en organisaties nog in beeld kunnen komen.
Lees hier verderHulpmiddel | Spelersanalyse
Van wie raakt het werk jouw opgave, wie hebben invloed, wie beschikken over belangrijke kennis en wie ervaren de gevolgen? Met een spelersanalyse breng je breed in beeld welke mensen, groepen en organisaties rond jouw opgave relevant kunnen zijn. Zo voorkom je dat je alleen uitgaat van de spelers die al bekend of betrokken zijn.
Lees hier verderHulpmiddel | Rollenanalyse
Welke rollen vervullen spelers rond jouw opgave? En hoe verhoudt wat formeel is afgesproken zich tot wat er in de praktijk gebeurt? Met dit hulpmiddel breng je rollen in beeld, ontdek je waar rollen ontbreken of overlappen en maak je zichtbaar waar spelers verschillende verwachtingen hebben.
Lees hier verderHulpmiddel | Belangen- en perspectievenanalyse
Wat staat er voor verschillende spelers op het spel en hoe kijken zij naar de opgave? Met deze analyse breng je belangen en perspectieven naast elkaar in beeld. Zo ontdek je verschillen en overeenkomsten en maak je zichtbaar wat je al weet en wat je nog wilt onderzoeken of toetsen.
Lees hier verderHulpmiddel | Invloedanalyse
Wie kan wat in beweging brengen rond jouw opgave? Met de Invloedanalyse onderzoek je waarop verschillende spelers invloed hebben, waar die invloed vandaan komt en hoe je die invloed in de praktijk terugziet. Zo ontstaat een rijker beeld dan alleen wie formeel mag besluiten.
Lees hier verderHulpmiddel | Netwerkanalyse
Een speelveld bestaat niet alleen uit spelers, maar ook uit relaties tussen spelers. Met een netwerkanalyse onderzoek je wie met wie verbonden is, wat er via die relaties gebeurt en welke interacties er zijn. Zo zie je bijvoorbeeld hoe informatie en besluiten lopen, waar afhankelijkheden of spanningen zitten, welke spelers verschillende delen van het netwerk verbinden en waar contact ontbreekt.
Lees hier verderHulpmiddel | Omgevingsanalyse
Wat gebeurt er rondom jouw opgave dat het speelveld beïnvloedt? Met de omgevingsanalyse kijk je naar politieke en maatschappelijke ontwikkelingen, regels, economie, technologie en de leefomgeving. Zo ontdek je waar veranderen plaats (kunnen) gaan vinden op het gebied van spelers, rollen, belangen, relaties en invloed.
Lees hier verderPraktijkverhaal | Gebiedspartners brengen elkaar in beeld
Rijkswaterstaat, ProRail, een provincie, een waterbedrijf en gemeenten onderzochten met het Canvas Gebiedspartner hoe zij samenwerkten aan een mobiliteitsopgave. Het canvas hielp hen om hun belangen, ambities, werkwijzen en verwachtingen te bespreken. Lees wat deze aanpak hun leerde over het speelveld.
Lees hier verderPraktijkverhaal | Hoe rijkstrainees hun speelveld verkenden
Zes rijkstrainees brachten het speelveld rond plastic zwerfafval in de Biesbosch in kaart. Hun eerste spelerslijst groeide tijdens de verkenning uit tot een netwerk van spelers, belangen en relaties. Lees welke lessen zij meenamen uit hun gesprekken en analyse.
Lees hier verder
Werken vanuit het speelveld
Het speelveld is meer dan een lijst van betrokkenen. Relaties, belangen en machtsverhoudingen beïnvloeden wat mogelijk is en waar beweging ontstaat of juist stokt. Ook bestaande initiatieven en informele netwerken spelen hierin een rol.
Hier vind je hulpmiddelen om het krachtenveld rondom de opgave te analyseren. Je krijgt zicht op invloed, belangen, samenwerkingsrelaties, energie en weerstand. Dat helpt om realistische stappen te zetten en samenwerking te organiseren die past bij de dynamiek van de opgave.
Artikel | Wie is wanneer nodig rond de opgave?
Rond een maatschappelijke opgave gebeurt vaak al veel. Spelers nemen initiatief, voeren activiteiten uit, nemen besluiten of ervaren de gevolgen. Wie wanneer nodig is, hangt af van wat er op dat moment speelt. Lees hoe je onderzoekt wat er al gebeurt, wie de opgave op dat moment nodig heeft en welke vorm van betrokkenheid daarbij past.
Lees hier verderArtikel | Welke stem ontbreekt in het speelveld?
Een speler op de speelveldkaart zetten betekent niet automatisch dat diens stem wordt gehoord. Sommige spelers zijn niet aanwezig, spreken niet vrijuit of zien hun inbreng niet terug. Andere belangen kunnen niet zelf aan tafel verschijnen. Lees hoe je ontbrekende stemmen herkent en er zorgvuldig ruimte voor maakt.
Lees hier verderArtikel | Verschillen benutten in plaats van oplossen
Spelers rond een maatschappelijke opgave hebben verschillende belangen, ervaringen, waarden en verantwoordelijkheden. Die verschillen zijn niet alleen lastig, maar vertellen ook iets over de opgave. Lees hoe je verschillen zichtbaar houdt, onderzoekt wat erachter zit en voorkomt dat je te snel naar overeenstemming zoekt.
Lees hier verderArtikel | Welke rollen kan de overheid innemen?
De overheid kan regels stellen, resultaten nastreven, samenwerken of ruimte geven aan initiatieven uit de samenleving. Het NSOB-kwadrant helpt om te onderzoeken welke vorm van sturen op dat moment past bij de opgave en de positie en verantwoordelijkheid van de overheid. Daarbij is ‘de overheid’ zelden één speler: verschillende overheden en organisatieonderdelen kunnen vanuit verschillende rollen, belangen en verantwoordelijkheden handelen.
Lees hier verderArtikel | Kijk wat er tussen spelers gebeurt
We zeggen gemakkelijk dat een speler lastig, dominant, afwachtend is of weerstand biedt. Daarmee zoeken we de verklaring vooral bij de speler zelf. Maar wat verandert er als je kijkt naar wat er tússen spelers gebeurt? Lees hoe relationeel kijken helpt om patronen in het speelveld beter te begrijpen en nieuwe mogelijkheden te zien.
Lees hier verderLeestip | Samenwerken in opgavenetwerken
Hoe werk je aan een maatschappelijke opgave als je daarvoor afhankelijk bent van een netwerk van spelers? Manon de Caluwé en Edwin Kaats laten zien wat opgavenetwerken kenmerkt en wat helpt om ze te ondersteunen. Hun publicatie helpt je te kijken naar de diversiteit aan spelers, hun onderlinge relaties en het samenspel van ontmoeten, handelen, richten en leren.
Lees hier verderWerkvorm | Gesprek op voeten
Bij een Gesprek op voeten reageren deelnemers letterlijk op standpunten die vanuit de groep ontstaan. Wie zich in een standpunt herkent, gaat bij de spreker staan. De begeleider zoekt vervolgens actief naar andere geluiden. Zo worden verschillende invalshoeken zichtbaar en krijgen ook minderheidsstemmen ruimte.
Lees hier verderWerkvorm | In de schoenen van
Hoe kijkt een andere speler naar de opgave? In deze werkvorm wisselen spelers letterlijk van plaats. Zo onderzoeken zij wat een ander ziet, wat de opgave voor die speler betekent en wat deze belangrijk vindt, doet en nodig heeft. Dit helpt om verschillende posities in het speelveld beter te begrijpen.
Lees hier verderWerkvorm | Bepaal wie er nodig is voor de volgende stap
Niet iedere speler hoeft op ieder moment even intensief betrokken te zijn. Met deze werkvorm kijk je vanuit de volgende stap in de opgave wie je nu nodig hebt, wie de gevolgen merkt en welke kennis, ervaring of stem niet mag ontbreken. Vervolgens bepaal je hoe je met verschillende spelers verbonden wilt zijn.
Lees hier verderHulpmiddel | Dilemmalogica
Bij maatschappelijke opgaven kunnen zorgen, belangen en waarden met elkaar botsen. Dilemmalogica helpt om niet direct naar een oplossing te gaan, maar eerst te onderzoeken wat spelers bezighoudt, wat hen scheidt en wat hen verbindt en wat je daarvan over de opgave kunt leren.
Lees hier meerHulpmiddel | Wegwijzer burgerparticipatie
Inwoners zijn belangrijke spelers rond maatschappelijke opgaven. Zij ervaren de gevolgen, beschikken over kennis en nemen soms zelf initiatief. Maar hoe geef je hun verschillende perspectieven een plek in het speelveld? Het Kennisknooppunt Participatie biedt kennis en hulpmiddelen om burgerparticipatie vorm te geven.
Lees hier verderPraktijkverhaal | Participatiestaking in de K-buurt
In 2018 riep buurtplatform Hart voor de K-buurt bewoners op niet te stemmen over twee gemeentelijke plannen voor hun buurt. Het platform vond dat bewoners onvoldoende invloed hadden gehad op de voorafgaande keuzes en organiseerde een participatiestaking. De staking leidde tot nieuwe gesprekken en onderzoeken naar het participatieproces.
Lees hier verderPraktijkverhaal | Het gebied als vertrekpunt in Heerlen-Noord
Wat zie je wanneer je een gebiedsgerichte opgave niet vanuit jouw eigen organisatie, maar vanuit het gebied bekijkt? Een bezoek aan Heerlen-Noord laat zien waarom het belangrijk is aan te sluiten bij wat er al gebeurt, de organisatie de opgave te laten volgen en ook jouw eigen positie te onderzoeken.
Lees hier verder