Spelers kunnen naar dezelfde maatschappelijke opgave kijken en toch iets heel anders zien. Wat voor de één vooral een veiligheidsvraagstuk is, kan voor een ander gaan over vrijheid, betaalbaarheid of leefbaarheid. Ook kunnen spelers het eens zijn over wat belangrijk is, maar verschillen over wat er moet gebeuren.
Om het speelveld te begrijpen, helpt het daarom om niet alleen te kijken naar wat spelers zeggen of willen. Onderzoek ook wat voor hen op het spel staat en hoe zij naar de opgave kijken.
Daarbij maken we onderscheid tussen belangen en perspectieven. Een belang gaat over wat voor iemand belangrijk is om te bereiken, te behouden of te voorkomen. Een perspectief gaat over hoe iemand naar de opgave kijkt en begrijpt wat er gebeurt.
Kijk achter een standpunt
Een standpunt is wat iemand vindt of zegt dat er moet gebeuren. Bijvoorbeeld: “Deze voorziening moet in de wijk blijven.” Zo'n standpunt is zichtbaar, maar vertelt nog niet waarom iemand dat belangrijk vindt.
Daarachter kunnen verschillende belangen zitten. Een bewoner wil de voorziening misschien dichtbij houden omdat die slecht ter been is. Een ondernemer vindt haar belangrijk voor de levendigheid van de wijk. Een professional ziet dat juist op deze plek mensen worden bereikt die anders moeilijk toegang tot ondersteuning vinden.
Bij belangen spelen ook waarden mee. Waarden gaan over wat iemand belangrijk, goed of rechtvaardig vindt, zoals gelijkwaardigheid, vrijheid, veiligheid of verantwoordelijkheid. Zij kunnen verklaren waarom een bepaald belang voor iemand zwaar weegt.
Vraag daarom niet alleen: “Wat wil deze speler?” Maar ook: “Waarom is dat belangrijk en wat staat er voor deze speler op het spel?” Door achter een standpunt te kijken, worden soms belangen zichtbaar die spelers met verschillende standpunten toch delen.
Begrijp vanuit welk perspectief iemand kijkt
Een belang gaat over wat voor een speler op het spel staat. Een perspectief gaat over hoe een speler naar de opgave kijkt: wat diegene ziet, welke oorzaken daarbij een rol spelen en wat er volgens de speler nodig is. Een jongerenwerker, politieagent, jongere en beleidsmaker kunnen bijvoorbeeld naar dezelfde situatie in een wijk kijken en iets anders zien. De één ziet misschien vooral een gebrek aan ontmoetingsplekken, een ander overlast en onveiligheid en weer een ander jongeren die weinig ruimte krijgen.
Mensen kijken vanuit hun positie, kennis, ervaringen en waarden. Daardoor kunnen zij andere oorzaken zien, andere informatie belangrijk vinden en anders denken over wat nodig is. Een verschil tussen spelers gaat dus niet altijd over tegengestelde belangen. Soms verschillen zij vooral van mening over wat er aan de hand is, waardoor het komt of wat de opgave eigenlijk is.
Probeer daarom niet vast te stellen welk perspectief het juiste is. Door verschillende perspectieven naast elkaar te leggen, krijg je beter zicht op de verschillende manieren waarop de opgave wordt ervaren en begrepen.
Zes aandachtspunten als je naar belangen en perspectieven kijkt
Belangen en perspectieven kun je niet simpelweg achter de naam van een speler zetten alsof het vaste kenmerken zijn. Houd bij het verkennen rekening met de volgende aandachtspunten.
Een uitgesproken standpunt vertelt nog niet wat erachter zit. Vraag daarom door. Bijvoorbeeld:
- Waarom is dit voor jou belangrijk?
- Wat wil je hiermee bereiken of behouden?
- Waar maak je je zorgen over?
- Wat zou je kunnen verliezen als het anders loopt?
Het doel is niet om achter ieder standpunt één ‘echt’ belang te vinden. Achter hetzelfde standpunt kunnen meerdere belangen, waarden en perspectieven zitten.
Een speler heeft zelden maar één belang. Een ondernemer kan bijvoorbeeld belang hebben bij inkomsten, bereikbaarheid, een aantrekkelijke omgeving én goede relaties in de buurt. Deze belangen kunnen soms zelfs met elkaar botsen. Belangen zijn bovendien niet alleen persoonlijk of financieel. Spelers kunnen ook professionele, organisatorische, maatschappelijke of publieke belangen belangrijk vinden.
Ook kunnen binnen één organisatie of groep verschillende perspectieven bestaan. Een bestuurder, beleidsmaker en uitvoerder kan anders naar dezelfde opgave kijken. En één inwoner spreekt niet automatisch namens een hele wijk. Schrijf daarom niet te gemakkelijk één belang of perspectief toe aan een complete organisatie of groep, maar ook niet aan een individu.
Bij een verkenning vallen tegenstellingen vaak als eerste op. Maar spelers met verschillende standpunten kunnen onderliggende belangen delen. Andersom betekent een vergelijkbaar standpunt niet automatisch dat spelers om dezelfde reden tot die conclusie komen.
Onderzoek daarom beide:
• Waar verschillen belangen, standpunten en perspectieven?
• Waar zien we overeenkomsten of gedeelde belangen?Juist door beide zichtbaar te maken, ontstaat een rijker beeld van het speelveld.
Hoe belangrijk een opgave voor iemand is, zegt niet hoeveel invloed die speler heeft. Een inwoner kan grote gevolgen van een besluit ervaren en toch weinig invloed hebben op de uitkomst. Een andere speler kan veel formele macht, geld of andere middelen hebben, terwijl de gevolgen voor die speler zelf beperkt zijn.
Houd belang en invloed daarom eerst uit elkaar. Wil je specifiek onderzoeken wie invloed heeft en waardoor? Gebruik dan de Invloedanalyse.
Wat spelers belangrijk vinden en hoe zij naar de opgave kijken, ligt niet voor altijd vast. Nieuwe ervaringen, informatie, gebeurtenissen of veranderingen in de omgeving kunnen belangen en perspectieven verschuiven. Ook eerdere ervaringen en de geschiedenis tussen spelers kunnen invloed hebben op hoe iemand nu naar de opgave kijkt.
Gesprekken met andere spelers kunnen eveneens nieuwe kanten van de opgave zichtbaar maken. Zie een overzicht van belangen en perspectieven daarom als een momentopname. Blijf toetsen of het beeld nog klopt.
Een overzicht van belangen en perspectieven kan overtuigend ogen, terwijl er vooral aannames op staan. Uitspraken als “De gemeente wil vooral controle houden” of “Bewoners zijn tegen verandering” kunnen kloppen, maar ook voortkomen uit eerdere ervaringen en beelden. Maak daarom onderscheid tussen wat een speler zelf heeft verteld, wat je hebt waargenomen en wat je nog aanneemt.
Ook een gesprek met een speler geeft niet automatisch het volledige beeld. Mensen kunnen meerdere belangen hebben, terughoudend zijn om die te delen of tijdens het gesprek zelf ontdekken wat voor hen belangrijk is.
Vergeet ook jouw eigen perspectief niet. Jouw rol, ervaringen en belangen beïnvloeden wat je ziet en hoe je dat uitlegt. Laat jouw beeld daarom waar mogelijk door andere spelers toetsen.
Kijk daarbij kritisch naar woorden als ‘weerstand’. Wat vanuit jouw perspectief weerstand lijkt, kan voor een andere speler gaan over een waarde, zorg, ervaring of belang dat nog onvoldoende wordt begrepen.
Verschillen zichtbaar maken is niet hetzelfde als ze oplossen
Een goede verkenning van belangen en perspectieven hoeft niet tot overeenstemming te leiden. Sommige belangen botsen echt. Spelers kunnen vanuit verschillende waarden redeneren of heel anders naar de opgave kijken.
Het doel van deze verkenning is allereerst om die verschillen beter te begrijpen. Welke belangen spelen? Welke perspectieven bestaan? Waar zitten overeenkomsten en waar niet? Hoe je vervolgens met die verschillen werkt, is een volgende stap. Voorkom dat je tijdens de verkenning te snel naar een oplossing of compromis zoekt, waardoor belangrijke verschillen weer uit beeld verdwijnen.
Breng belangen en perspectieven in beeld
Wil je onderzoeken wat spelers belangrijk vinden en hoe zij naar de opgave kijken? Gebruik dan het hulpmiddel Belangen- en perspectievenanalyse. Daarmee breng je verschillende belangen en perspectieven naast elkaar in beeld, maak je aannames zichtbaar en bepaal je wat je nog bij spelers wilt toetsen.