Niet iedere speler heeft dezelfde mogelijkheden om iets rond een maatschappelijke opgave in beweging te brengen. De ene speler kan een formeel besluit nemen, een andere beschikt over geld of belangrijke informatie en weer een ander heeft het vertrouwen van een groep. Invloed kan verdeeld zijn over verschillende spelers en wie het heeft is niet altijd zichtbaar.
Om een speelveld goed te begrijpen, helpt het om te onderzoeken wie invloed kan uitoefenen, waarop en waardoor. Daarbij gaat het niet alleen om de spelers die uiteindelijk besluiten nemen.
Wat verstaan we onder invloed?
Invloed is de mogelijkheid om mede te bepalen wat er rond een opgave gebeurt. Bijvoorbeeld wat er op de agenda komt, welke keuzes worden gemaakt, welke kennis wordt gebruikt, welke middelen beschikbaar komen of wat er uiteindelijk in de praktijk gebeurt.
Vraag daarom niet alleen: wie heeft veel invloed? Onderzoek vooral: waarop heeft iemand invloed, waar komt die invloed vandaan en hoe werkt die invloed in de praktijk?
Invloed zegt op zichzelf nog niets over wat een speler wil. Een speler kan invloed gebruiken om iets mogelijk te maken, bij te sturen, te vertragen of tegen te houden. Onderzoek invloed daarom los van het belang of het standpunt van een speler.
Ook zonder formele macht kun je invloed hebben
Formele bevoegdheden zijn één bron van invloed, maar niet de enige. Een uitvoerder kan bijvoorbeeld weinig formele beslissingsmacht hebben, maar wel veel invloed op wat praktisch haalbaar is. Een bewonersorganisatie kan niet over een budget besluiten, maar wel veel mensen mobiliseren. Een deskundige kan met diens kennis beïnvloeden hoe andere spelers naar de opgave kijken.
De speler die uiteindelijk een besluit neemt, is dus niet automatisch de enige speler die invloed heeft op wat er gebeurt.
Waar komt invloed vandaan?
Invloed kan uit verschillende bronnen komen. De vijf zoekrichtingen hieronder helpen om breder te kijken. Ze vormen geen vaste of volledige indeling. In de praktijk kan één speler verschillende bronnen van invloed combineren.
Sommige spelers hebben vanuit wetgeving, beleid of hun functie de bevoegdheid om besluiten te nemen, regels vast te stellen, toestemming te geven of ergens mee te stoppen.
Vraag bijvoorbeeld: wie mag uiteindelijk besluiten? Wie stelt de kaders? Wie kan formeel goedkeuren of tegenhouden?
Geld is een duidelijke bron van invloed, maar middelen zijn breder. Denk ook aan mensen, tijd, locaties, apparatuur of de mogelijkheid om iets daadwerkelijk uit te voeren.
Een speler kan daardoor invloed hebben omdat anderen die speler nodig hebben om plannen werkelijkheid te laten worden.
Wie beschikt over belangrijke kennis, gegevens of ervaring kan invloed hebben op hoe spelers naar een opgave kijken en welke oplossingen haalbaar lijken?
Dat kan wetenschappelijke of professionele kennis zijn, maar ook praktijk- en ervaringskennis. Soms beschikt één speler over informatie waar anderen sterk van afhankelijk zijn.
Sommige spelers hebben invloed doordat zij toegang hebben tot mensen, groepen, informatie of besluitvorming die anderen moeilijk kunnen bereiken. Zij kennen bijvoorbeeld besluitvormers, verbinden verschillende groepen of weten bij wie je moet zijn om iets in beweging te krijgen.
Een formele positie is daarvoor niet noodzakelijk. Juist via informele contacten kan een speler veel invloed hebben.
Invloed kan ook ontstaan doordat mensen vertrouwen hebben in een speler, zich door diegene vertegenwoordigd voelen of bereid zijn diens oproep te volgen. Denk aan een sleutelfiguur met veel vertrouwen in een wijk, een belangenorganisatie met een achterban of een speler die veel mensen kan bereiken en mobiliseren.
Veel bereik betekent niet automatisch dat iemand namens al die mensen kan spreken of invloed heeft op een besluit. Onderzoek daarom afzonderlijk wie een speler bereikt, wie zich door die speler vertegenwoordigd voelt en waarop de speler daadwerkelijk invloed kan uitoefenen.
In een speelveld komen vaak verschillende vormen van invloed samen
Bij een opgave rond het verduurzamen van een wijk kan de gemeente invloed hebben door haar bevoegdheden en subsidies, een netbeheerder doordat uitbreiding afhankelijk is van het elektriciteitsnet en een bewonersorganisatie door haar kennis van de wijk en het vertrouwen van bewoners.
Welke invloed ertoe doet, hangt af van wat er op dat moment in de opgave moet gebeuren en van welke spelers anderen afhankelijk zijn. Een speler kan op het ene onderdeel van de opgave veel invloed hebben en op een ander onderdeel nauwelijks.
Vier aandachtspunten als je naar invloed kijkt
Invloed is geen vast kenmerk dat je eenvoudig achter de naam van een speler kunt zetten. Houd bij het verkennen rekening met vier aandachtspunten.
1. Invloed verschilt per onderdeel en moment
Een speler kan op het ene onderdeel van de opgave veel invloed hebben en op een ander onderdeel nauwelijks. Een ministerie kan bijvoorbeeld veel invloed hebben op wetgeving of financiering, terwijl een uitvoerende professional meer invloed heeft op hoe beleid in de praktijk uitpakt. Vraag daarom niet alleen: hoeveel invloed heeft deze speler? Vraag vooral: waarop kan deze speler invloed uitoefenen?
Welke spelers invloed kunnen uitoefenen, kan bovendien veranderen wanneer de opgave een volgende fase ingaat.
2. Invloed hebben is niet hetzelfde als invloed gebruiken
Een speler kan over geld, bevoegdheden of een groot netwerk beschikken zonder deze invloed rond de opgave daadwerkelijk in te zetten. Andersom kan iemand zonder opvallende formele positie in de praktijk veel beweging veroorzaken.
Maak daarom onderscheid tussen invloed die een speler kán uitoefenen en invloed die een speler daadwerkelijk gebruikt.
3. Invloed is niet altijd zichtbaar
Invloed zie je niet alleen bij het uiteindelijke besluit. Ook eerder in het proces kan veel worden bepaald. Wie bepaalt bijvoorbeeld welke onderwerpen op de agenda komen? Wie wordt uitgenodigd? Welke informatie wordt serieus genomen? Wie bepaalt hoe het vraagstuk wordt omschreven? En welke mogelijkheden worden daardoor wel of juist niet onderzocht?
Kijk daarom niet alleen naar zichtbare beslissingsmacht. Ook toegang, reputatie, taalgebruik en de mogelijkheid om te bepalen waarover wordt gesproken, kunnen invloed geven.
4. Vergeet jouw eigen invloed niet
Wie het speelveld onderzoekt, staat daar zelf niet buiten. Ook jij en jouw organisatie hebben invloed. Alleen al door te bepalen wie je uitnodigt, welke vraag je stelt, welke informatie je gebruikt of welke spelers je op de speelveldkaart zet, maak je keuzes die ertoe doen.
Vraag daarom ook: welke invloed hebben wij zelf en waarop is die gebaseerd? En hoe kijken andere spelers daarnaar?
Wie veel gevolgen ervaart, heeft niet automatisch veel invloed
Belang en invloed zijn verschillende dingen. Een speler kan veel invloed hebben op een opgave terwijl de gevolgen voor die speler zelf beperkt zijn. Andersom kunnen mensen grote gevolgen van besluiten ervaren, maar nauwelijks toegang hebben tot informatie of besluitvorming. Juist dat verschil is belangrijk om zichtbaar te maken. Een analyse waarin alleen de meest invloedrijke spelers aandacht krijgen, kan perspectieven missen van mensen voor wie veel op het spel staat.
Wil je onderzoeken welke stemmen moeilijker gehoord worden? Lees dan het artikel Welke stem ontbreekt in het speelveld?.
Wil je onderzoeken welke belangen spelers hebben en wat er voor hen op het spel staat? Lees dan het artikel Wat staat er voor spelers op het spel?.
Ongelijke invloed is niet automatisch verkeerd
Dat spelers verschillende invloed hebben, hoeft op zichzelf geen probleem te zijn. Sommige bevoegdheden zijn bijvoorbeeld bewust via wetgeving of democratische besluitvorming bij bepaalde spelers belegd. Ook kan specifieke deskundigheid een goede reden zijn om aan iemands oordeel meer gewicht te geven.
Verschillen in invloed vragen vooral aandacht wanneer onduidelijk is wie invloed heeft en waarom, wanneer bepaalde spelers structureel weinig toegang hebben of wanneer relevante belangen en gevolgen daardoor buiten beeld blijven.
Het doel is dus niet om alle invloed gelijk te verdelen. Het gaat er vooral om zichtbaar te maken hoe invloed in het speelveld werkt en welke gevolgen die verdeling kan hebben, zodat je er bewust mee om kunt gaan.
Breng invloed in jouw speelveld in beeld
Wil je onderzoeken waarop spelers invloed kunnen uitoefenen, waar die invloed vandaan komt en welke invloed je daadwerkelijk terugziet? Gebruik dan de Invloedanalyse.