Weten welke spelers bij een opgave betrokken zijn, vertelt nog niet welke bijdrage zij leveren. De ene speler neemt besluiten, een andere voert uit en weer een ander brengt kennis in of zorgt dat spelers elkaar vinden. Door ook naar rollen te kijken, krijg je meer zicht op hoe het speelveld in de praktijk werkt.
Bij maatschappelijke opgaven zijn deze rollen niet altijd netjes verdeeld. Een speler kan meerdere rollen tegelijk vervullen. Een rol kan formeel zijn vastgelegd, maar ook in de praktijk ontstaan. De rol die een speler zelf denkt te hebben, hoeft niet dezelfde te zijn als de rol die anderen van deze speler verwachten.
Wat bedoelen we met een rol?
Een rol beschrijft wat een speler in relatie tot de opgave doet of bijdraagt. Een rol is daarmee iets anders dan een functie of organisatienaam. De gemeente is bijvoorbeeld een speler. Binnen die gemeente kunnen bestuurders besluiten nemen, beleidsmakers adviseren en uitvoerders contact hebben met inwoners. Tegelijkertijd kan de gemeente als geheel ook initiatiefnemer, financier of verbinder zijn.
Ook inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties kunnen verschillende rollen vervullen. Een inwoner is niet alleen iemand die de gevolgen van een opgave of van gemaakte keuzes ervaart. Diezelfde persoon kan initiatiefnemer zijn, ervaringskennis inbrengen of andere inwoners met elkaar verbinden.
Onderzoek daarom niet alleen: wie is deze speler? Vraag vooral: welke rol vervult deze speler rond onze opgave?
Het maakt ook verschil of je kijkt naar de rol van een organisatie of naar de rol van de persoon die namens die organisatie samenwerkt. Een organisatie kan vanuit haar wettelijke taak bijvoorbeeld besluiten nemen of uitvoeren. Een persoon die namens die organisatie samenwerkt, kan daarnaast kennis inbrengen, initiatief nemen of spelers verbinden. Maak daarom duidelijk over wiens rol je spreekt.
Rol, verantwoordelijkheid, mandaat en invloed zijn niet hetzelfde
Deze begrippen lopen in de praktijk gemakkelijk door elkaar.
|
Begrip |
Uitleg |
|
Rol |
Welke bijdrage of taak vervult een speler rond de opgave? |
|
Verantwoordelijkheid |
Waarvoor is een speler verantwoordelijk of waarop aanspreekbaar? |
|
Mandaat |
Wat mag iemand namens een organisatie doen of besluiten? |
|
Bevoegdheid |
Waarover mag een speler formeel besluiten? |
|
Invloed |
Welke mogelijkheden heeft een speler om iets in beweging te brengen, bij te sturen of tegen te houden? |
Een speler kan bijvoorbeeld anderen met elkaar verbinden zonder daar formeel opdracht voor te hebben. Andersom kan een organisatie bevoegd zijn om een besluit te nemen, maar in een bepaalde fase nauwelijks actief betrokken zijn. Juist de verschillen tussen deze begrippen kunnen inzicht geven in wat er in de samenwerking gebeurt.
Wil je specifiek onderzoeken waarop spelers invloed hebben en waar die invloed vandaan komt? Gebruik dan de Invloedanalyse.
Rollen als zoekrichtingen
Er bestaat geen vaste lijst met rollen die bij iedere maatschappelijke opgave past. Welke rollen relevant zijn, hangt af van de opgave en de situatie. Gebruik de onderstaande acht richtingen daarom als zoekhulp en niet als vaste indeling. Eén speler kan meerdere rollen tegelijk vervullen en ook andere rollen kunnen relevant zijn.
Wie brengt de opgave of een onderdeel daarvan onder de aandacht? Wie neemt initiatief en probeert iets in beweging te krijgen?
Wie neemt formele besluiten? Wie stelt regels, voorwaarden of kaders waarbinnen anderen handelen?
Wie geeft opdrachten of stelt geld, mensen, voorzieningen of andere middelen beschikbaar waarmee iets mogelijk wordt?
Wie brengt plannen in de praktijk? Wie levert diensten, voert beleid uit of werkt rechtstreeks aan de opgave?
Wie beschikt over relevante vakkennis, praktijkkennis, gegevens of ervaringskennis? Wie helpt anderen om (een deel van) de opgave beter te begrijpen?
Wie brengt spelers bij elkaar, onderhoudt relaties, begeleidt het proces of helpt om verschillen te overbruggen?
Wie brengt de belangen, ervaringen of standpunten van anderen in? En namens wie kan diegene daadwerkelijk spreken?
Wie kijkt of afspraken en regels worden nageleefd en of kwaliteit of resultaten worden behaald? Wie kan anderen daarop aanspreken?
Vijf aandachtspunten als je naar rollen kijkt
Een rollenkaart helpt om zichtbaar te maken welke rollen spelers vervullen en welke verschillende beelden en verwachtingen daarbij bestaan. Rollen kunnen verschillen, veranderen of anders worden ervaren door verschillende spelers. De vijf aandachtspunten hieronder helpen om met een kritische blik naar de rollen in jouw speelveld te kijken.
Een speler kan meerdere rollen vervullen. Die rollen kunnen elkaar versterken, maar ook spanning opleveren. Een overheid kan bijvoorbeeld samenwerken als gelijkwaardige partner en tegelijkertijd regels stellen of besluiten nemen. Een organisatie kan een initiatief financieren en tegelijk proberen het gesprek neutraal te begeleiden.
Zo'n combinatie is niet automatisch een probleem. Het helpt wel om duidelijk te maken vanuit welke rol een speler op een bepaald moment handelt. Andere spelers kunnen gedrag namelijk anders uitleggen als niet duidelijk is vanuit welke rol iemand spreekt of handelt.
Kijk niet alleen naar wat formeel is afgesproken. Leg verschillende beelden naast elkaar:
• Welke rol is formeel afgesproken?
• Welke rol vervult de speler in de praktijk?
• Welke rol ziet de speler zelf voor zich?
• Welke rol verwachten anderen van deze speler?Een gemeente kan bijvoorbeeld denken dat zij vooral ondersteunt, terwijl andere spelers ervaren dat zij sterk stuurt. Een maatschappelijke organisatie kan wachten op een besluit van de gemeente, terwijl de gemeente juist verwacht dat anderen initiatief nemen.
Samenwerken aan een opgave maakt formele verantwoordelijkheden bovendien niet automatisch gezamenlijk. Een speler kan ruimte geven aan anderen en tegelijkertijd zelf verantwoordelijk of bevoegd blijven.
Eén speler kan meerdere rollen hebben. Ook kunnen meerdere spelers dezelfde rol vervullen of kan een belangrijke rol door niemand worden vervuld. Dat hoeft niet direct een probleem te zijn. Het wordt relevant wanneer hierdoor onduidelijkheid ontstaat of samenwerking moeizaam verloopt.
Kijk daarom bijvoorbeeld naar:
• rollen die niemand vervult;
• rollen die meerdere spelers vervullen;
• rollen waarvan onduidelijk is wie ervoor aan zet is;
• verwachtingen over rollen die van elkaar verschillen.Probeer zulke verschillen niet meteen op te lossen. Ze vertellen juist iets over hoe het speelveld werkt en waarover spelers met elkaar in gesprek moeten.
Dat een speler een bepaalde rol heeft, zegt nog niets over hoe die rol wordt vervuld. Op een rollenkaart kan bijvoorbeeld staan dat een organisatie spelers verbindt. Daarmee weet je nog niet hoe zij dat doet, of andere spelers die verbinding ook ervaren en wat deze rol in de praktijk oplevert.
Gebruik een rollenkaart daarom niet direct als beoordeling. Wil je weten hoe een rol wordt ervaren of uitgevoerd? Onderzoek dat apart en vraag ook andere spelers hoe zij daarnaar kijken.
Een rollenkaart is een momentopname. Een speler die een onderwerp op de agenda zet, hoeft niet degene te zijn die het later uitvoert. Een overheid kan eerst initiatief nemen en later meer ruimte geven aan anderen. Een bewoners vanuit een bewonersinitiatief kunnen beginnen als gesprekspartner en later zelf onderdelen uitvoeren.
Kijk daarom niet alleen welke rollen spelers nu vervullen. Kijk ook welke rollen in een volgende fase nodig kunnen zijn en neem die mee in jouw analyse. Rollen kunnen gedurende een opgave verschuiven of nieuw ontstaan.
Breng rollen in jouw speelveld in beeld
Wil je onderzoeken welke rollen spelers rond jouw opgave vervullen? Met de Rollenanalyse vergelijk je wat formeel is afgesproken met wat er in de praktijk gebeurt en wat spelers van elkaar verwachten. Zo maak je zichtbaar waar rollen helder zijn, waar rollen ontbreken of overlappen en waar spelers verschillend naar rollen kijken.