Niet ieder belangrijk of ingewikkeld vraagstuk is een maatschappelijke opgave. Ook vraagt niet ieder vraagstuk om opgavegericht samenwerken. Soms past een project, nieuw beleid, een verandering in de organisatie of een crisisaanpak beter. Kijk daarom eerst goed naar het vraagstuk. Wat gebeurt er? Wat wil je bereiken? En wie heb je daarvoor nodig?
Waarom is dat belangrijk?
In de praktijk noemen we een vraagstuk al snel een opgave. Dat is begrijpelijk. Het onderwerp kan belangrijk zijn, gevolgen hebben voor mensen of om samenwerking vragen. Toch past opgavegericht samenwerken niet altijd.
Behandel je een vraagstuk ten onrechte als maatschappelijke opgave? Dan maak je het werk soms onnodig ingewikkeld. Je besteedt bijvoorbeeld veel tijd aan verkennen en afstemmen. Misschien is vooral een duidelijke keuze, onderzoek door deskundigen, een betere afspraak of een concreet resultaat nodig. Het omgekeerde kan ook gebeuren. Een maatschappelijke opgave krijgt dan te weinig ruimte, omdat je haar alleen als project of beleidsopdracht bekijkt.
Beeld: @Opgavegericht Samenwerken
Het Cynefin model
Wat vraagt de situatie?
Niet iedere situatie vraagt om dezelfde aanpak. Het Cynefin-raamwerk van Dave Snowden helpt je om een situatie beter te begrijpen. Het laat zien hoeveel je vooraf weet over de gevolgen van een keuze. Zo kun je een aanpak kiezen die daarbij past. Het raamwerk onderscheidt duidelijke, ingewikkelde, complexe en chaotische situaties. Soms weet je nog niet met welk type situatie je te maken hebt.
Bij duidelijke situaties weten de meeste betrokkenen wat er aan de hand is en wat er moet gebeuren. Er zijn vaste regels of werkwijzen die je kunt volgen.
Denk bijvoorbeeld aan het verwerken van een subsidieaanvraag volgens bestaande regels of het plaatsen van een laadpaal op een locatie die al is aangewezen. Deze activiteiten kunnen bijdragen aan een bredere maatschappelijke opgave, maar de situatie zelf is overzichtelijk.
Wat past?
Gebruik bestaande kennis, volg de afgesproken werkwijze en voer uit wat nodig is.
Bij ingewikkelde situaties is niet meteen duidelijk wat de beste keuze is. Je hebt onderzoek en deskundige kennis nodig. Deskundigen kunnen daarbij tot verschillende goede adviezen komen.
Denk bijvoorbeeld aan het onderzoeken van problemen op het elektriciteitsnet of het technisch ontwerpen van een warmtenet. Daarvoor heb je deskundigen nodig. Zij onderzoeken de mogelijkheden en geven advies.
Wat past?
Onderzoek de situatie, betrek verschillende deskundigen en weeg de mogelijkheden af.
Bij complexe situaties weet je vooraf niet wat een stap oplevert. Verschillende partijen beïnvloeden elkaar. Ook verandert de situatie steeds. Vaak zie je pas achteraf wat wel en niet heeft gewerkt.
Denk bijvoorbeeld aan woningnood, kansengelijkheid of de energietransitie. Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties, mensen uit de uitvoering en inwoners hebben invloed op het vraagstuk. Hun belangen en perspectieven verschillen en er bestaat geen eenduidige oplossing.
Wat past?
Verken verschillende perspectieven, zet kleine stappen, kijk wat er gebeurt en pas de aanpak aan op basis van wat je leert.
Bij chaotische situaties raakt alles plotseling ontregeld. Je kunt niet goed overzien wat er gebeurt. Ook is er geen tijd voor uitgebreid onderzoek of overleg. Zorg daarom eerst voor veiligheid, rust en stabiliteit.
Denk bijvoorbeeld aan een grote stroomstoring, een overstroming of een cyberaanval op vitale infrastructuur. Zo’n situatie kan samenhangen met een bredere maatschappelijke opgave. Maar op dat moment moet je eerst zorgen voor veiligheid, de schade beperken en de rust herstellen.
Wat past?
Grijp direct in, zorg voor stabiliteit en onderzoek daarna wat er op langere termijn nodig is.
Soms weet je nog niet met welk type situatie je te maken hebt. Ook kunnen onderdelen van het vraagstuk van elkaar verschillen. Kies dan niet te snel één aanpak. Deel het vraagstuk waar mogelijk op en bekijk per onderdeel wat er speelt.
Kijk naar de situatie én het vraagstuk
Het Cynefin-raamwerk helpt je om de situatie te begrijpen. Maar het vertelt nog niet wat voor vraagstuk of opdracht er voorligt. Gaat het om een maatschappelijke opgave, een project, een beleidsopdracht of een vraagstuk binnen de organisatie?
De situatie en het soort vraagstuk zijn niet hetzelfde, maar hangen wel met elkaar samen. Een project of beleidsopdracht kan duidelijk, ingewikkeld of complex zijn. Binnen een maatschappelijke opgave kunnen ook eenvoudige taken, technische vragen en crisissituaties voorkomen. Stel daarom steeds twee vragen:
- Wat vraagt de situatie?
- Wat voor vraagstuk of opdracht ligt er voor?
Wat voor vraagstuk ligt er voor?
In de praktijk noemen we verschillende opdrachten en situaties een maatschappelijke opgave. Ze kunnen onderdeel zijn van een opgave, maar zijn niet automatisch de opgave zelf.
Werken afdelingen of directies niet goed samen? Dan wordt opgavegericht samenwerken soms als oplossing gezien. De oorzaak kan echter binnen de organisatie liggen. Misschien zijn rollen en taken niet duidelijk. Ook kunnen verwachtingen botsen of kan de besluitvorming niet goed werken.
Zo’n organisatievraagstuk kan het werken aan een maatschappelijke opgave moeilijker maken. Maar het is niet de opgave zelf. Werk dan bijvoorbeeld aan betere afspraken, duidelijke rollen of een andere manier van samenwerken.
Een project is gericht op het realiseren van een concreet resultaat binnen een afgesproken tijd en budget. Ook is duidelijk wat wel en niet bij het project hoort. Denk aan het aanleggen van een warmtenet, het bouwen van een schoolgebouw of het invoeren van een digitaal loket.
Een project kan belangrijk zijn en veel partijen raken. Toch is het niet automatisch een maatschappelijke opgave. Het project kan een concrete bijdrage leveren aan een bredere opgave. Die opgave blijft vaak bestaan nadat het project is afgerond.
Een beleidsopdracht is gericht op het ontwikkelen, aanpassen of uitvoeren van beleid. Denk aan een subsidieregeling voor verduurzaming of een wetsvoorstel rond kinderopvang. Zo’n opdracht kan voortkomen uit een maatschappelijke opgave. Het doel is meestal een concreet beleidsproduct of besluit.
Beleid kan richting geven en regels veranderen. Maar beleid zorgt meestal niet in zijn eentje voor maatschappelijke verandering. Daarvoor zijn ook de uitvoering en andere partijen nodig.
Een crisissituatie kan in de acute fase chaotisch zijn. Dan moet je eerst snel handelen en zorgen voor veiligheid, duidelijke afstemming en herstel van rust. Later kan de situatie veranderen en ontstaat er ruimte voor onderzoek en gezamenlijk richting bepalen.
Een crisis kan samenhangen met een bredere maatschappelijke opgave. Na de acute fase kan blijken dat blijvende samenwerking en verandering nodig zijn. Dat vervolg is iets anders dan de aanpak tijdens de crisis.
Verschillende activiteiten kunnen bijdragen aan een opgave
Projecten, beleidsopdrachten, programma’s, nieuwe oplossingen en veranderingen in organisaties kunnen allemaal bijdragen aan een maatschappelijke opgave. Hiermee organiseer je activiteiten, ontwikkel je oplossingen of verbeter je de samenwerking. Maar deze aanpakken zijn niet hetzelfde als de maatschappelijke opgave.
Neem de energietransitie. Daarbinnen voeren partijen projecten uit, maken zij beleid en testen zij nieuwe oplossingen. Ook richten zij programma’s in en passen zij organisaties aan. Al deze activiteiten kunnen bijdragen aan de verandering. Geen ervan is in zijn eentje de volledige opgave.
Hoe ga je verder?
Wil je onderzoeken of jouw vraagstuk een maatschappelijke opgave is? In Hoe herken je een maatschappelijke opgave? lees je welke kenmerken vaak samenkomen.
Heb je vastgesteld dat je aan een maatschappelijke opgave werkt? In De kern van opgavegericht samenwerken lees je wat deze manier van werken vraagt en hoe de opgavebril daarbij helpt.