Iedereen heeft het tegenwoordig over maatschappelijke opgaven. Maar wanneer is een vraagstuk eigenlijk een opgave? En wanneer niet? Niet ieder vraagstuk vraagt om een opgavegerichte aanpak. Daarom is het belangrijk om te herkennen wanneer sprake is van een maatschappelijke opgave en wanneer niet. In dit artikel lees je wat een maatschappelijke opgave is, welke kenmerken daarbij horen en waarom het belangrijk is om het type vraagstuk te herkennen.
Beeld: @Opgavegericht Samenwerken
Beeld handen die bordjes omhoog houden
De kern van een maatschappelijke opgave
Een maatschappelijke opgave is een complex vraagstuk in de samenleving waaraan verschillende partijen samen moeten werken om een gewenste maatschappelijke verandering te bereiken. Denk bijvoorbeeld aan thema's als woningnood, klimaatadaptatie, een inclusieve arbeidsmarkt of kansengelijkheid. Dit zijn vraagstukken die niet binnen de grenzen van één organisatie, beleidsdomein of bestuurslaag passen. Oorzaken en gevolgen hangen met elkaar samen en geen enkele partij beschikt over alle kennis, middelen of bevoegdheden om het vraagstuk alleen op te lossen.
De betrokken partijen kijken niet vanzelfsprekend hetzelfde naar het vraagstuk of naar wat nodig is. Vooruitgang vraagt daarom om gezamenlijke richting én ruimte om onderweg te leren en bij te sturen.
Kenmerken van een maatschappelijke opgave
Maatschappelijke opgaven zijn allemaal anders. Toch is er een aantal kenmerken dat vaak in samenhang voorkomt. Niet ieder kenmerk hoeft even sterk aanwezig te zijn. Juist de combinatie helpt om te bepalen of een opgavegerichte aanpak passend is.
Een maatschappelijke opgave raakt inwoners, bedrijven, maatschappelijke organisaties of de leefomgeving. De gevolgen kunnen direct merkbaar zijn in het dagelijks leven, maar ook indirect of pas op langere termijn zichtbaar worden. Denk aan mensen die geen betaalbare woning kunnen vinden, jongeren die moeite hebben een passende plek op de arbeidsmarkt te vinden of gebieden die kwetsbaarder worden voor extreem weer.
Bij maatschappelijke opgaven hangen verschillende vraagstukken met elkaar samen. Oorzaken en gevolgen beïnvloeden elkaar en een oplossing op het ene terrein kan nieuwe uitdagingen veroorzaken op een ander terrein.
Neem bijvoorbeeld een inclusieve arbeidsmarkt. Dit vraagstuk raakt niet alleen werk, maar ook onderwijs, inkomen, gezondheid, werkgeverschap en sociale zekerheid. Juist doordat verschillende factoren samenkomen, zijn maatschappelijke opgaven vaak moeilijk te overzien.
Geen enkele partij beschikt over alle kennis, middelen of bevoegdheden om een maatschappelijke opgave alleen aan te pakken. Om het vraagstuk goed te begrijpen en verder te brengen zijn verschillende partijen nodig. Iedere partij ziet een ander deel van het vraagstuk en brengt eigen kennis, ervaring en mogelijkheden mee.
Bij een maatschappelijke opgave is het nodig dat overheden, uitvoeringsorganisaties, maatschappelijke organisaties, bedrijven en inwoners samenwerken om beweging te creëren.
Bij maatschappelijke opgaven komen verschillende perspectieven en belangen samen. Wat voor de ene partij een logische oplossing lijkt, kan voor een andere partij ongewenste gevolgen hebben. Verschillende belangen, waarden en prioriteiten spelen tegelijkertijd een rol.
Juist daarom vraagt werken aan maatschappelijke opgaven om het in kaart brengen van die belangen en het verbinden van perspectieven. Alleen dan ontstaat een gedeeld beeld van het vraagstuk en mogelijke richtingen.
Verschillende partijen hebben invloed op de aanpak en de uitkomsten van een maatschappelijke opgave. Zij hebben daarbij niet allemaal dezelfde verantwoordelijkheid, rol of bevoegdheid, maar zijn wel van elkaar afhankelijk om vooruitgang te boeken. Gedeelde verantwoordelijkheid betekent dus niet dat verantwoordelijkheden onduidelijk blijven of dat iedereen overal over gaat.
Maatschappelijke opgaven kennen zelden één eindoplossing die het vraagstuk oplost. Vaak zijn er meerdere mogelijke oplossingsrichtingen, elk met eigen voor- en nadelen. Welke richting het beste past, hangt af van de afweging van verschillende belangen, waarden en effecten. Daardoor vraagt werken aan maatschappelijke opgaven om leren, experimenteren en bijsturen. De opgave is niet met één ingreep of binnen één project afgerond.
Waarom is het belangrijk om een maatschappelijke opgave te herkennen?
Een project heeft meestal een afgebakende opdracht, een concreet resultaat en een plan om dat resultaat te bereiken. Een maatschappelijke opgave is breder en kan juist aanleiding geven tot meerdere projecten, programma’s en andere interventies. Bij een opgave is vaak nog niet precies duidelijk wat de beste route is, welke partijen nodig zijn en welke afwegingen gemaakt moeten worden.
Wanneer een maatschappelijke opgave wordt behandeld alsof het een project is, ontstaat regelmatig frustratie. Er wordt gezocht naar één eigenaar, één plan of één oplossing, terwijl het vraagstuk juist vraagt om samenwerking, het verbinden van perspectieven en ruimte om onderweg te leren en bij te sturen.
Andersom gebeurt ook. Soms wordt een vraagstuk benaderd als maatschappelijke opgave, terwijl het in de kern bijvoorbeeld een project, beleidsopdracht of organisatievraagstuk is. Dan bestaat het risico dat er veel tijd wordt besteed aan verkennen, afstemmen en het ophalen van perspectieven, terwijl het vraagstuk juist vraagt om duidelijke keuzes, een concrete opdracht of betere afspraken.
Het herkennen van het type vraagstuk helpt om een aanpak te kiezen die past bij wat nodig is. Daarmee vergroot je de kans dat tijd, energie en samenwerking bijdragen aan beweging op het vraagstuk.
In het artikel Opgave of iets anders? lees je meer over de verschillen tussen maatschappelijke opgaven, projecten, beleidsopdrachten, innovatievraagstukken en andere typen vraagstukken.
Veelvoorkomende misverstanden
De term ‘maatschappelijke opgave’ wordt op verschillende manieren geïnterpreteerd. Daardoor ontstaan misverstanden over wat een maatschappelijke opgave is en wat dit betekent voor de manier van werken. Hieronder zetten we een aantal veelvoorkomende misverstanden op een rij.
Niet ieder belangrijk vraagstuk is een maatschappelijke opgave. Sommige vraagstukken zijn duidelijk afgebakend en kennen een concrete opdrachtgever, eigenaar of oplossing.
Een maatschappelijke opgave kent geen vanzelfsprekende eigenaar die de gewenste maatschappelijke verandering alleen kan realiseren. Dat betekent niet dat niemand verantwoordelijk is. Partijen kunnen verschillende verantwoordelijkheden, bevoegdheden en rollen hebben en moeten daar duidelijke afspraken over maken.
Dat er geen eenvoudige of definitieve oplossing is, betekent niet dat vooruitgang onmogelijk is. Partijen kunnen wel richting bepalen, doelen stellen en concrete resultaten bereiken. Daarbij blijven leren en bijsturen nodig.
Projecten blijven belangrijk. Sterker nog: veel projecten leveren een bijdrage aan een maatschappelijke opgave. Het verschil is dat een project meestal een afgebakend resultaat heeft, terwijl de maatschappelijke opgave groter is dan één project.
Een maatschappelijke opgave en een programma zijn niet hetzelfde. De maatschappelijke opgave gaat over de verandering die je in de samenleving wilt bereiken. Een programma is een manier om het werk te organiseren dat aan die verandering bijdraagt. Binnen één maatschappelijke opgave kunnen meerdere programma's, projecten en initiatieven bestaan.