Organisaties hebben regels, procedures en verantwoordingssystemen nodig om hun werk te organiseren. Maar wat gebeurt er wanneer deze systemen steeds meer het handelen gaan bepalen en de oorspronkelijke bedoeling uit beeld raakt?
In Verdraaide organisaties onderzoekt Wouter Hart samen met Marius Buiting hoe systemen en mensen zich tot elkaar verhouden. Organisaties raken volgens hem ‘verdraaid’ wanneer de systeemwereld leidend wordt en de leefwereld zich daarnaar moet voegen. Zijn alternatief is niet om regels en systemen af te schaffen, maar om de denkrichting om te draaien: de bedoeling geeft richting, de leefwereld staat centraal en de systeemwereld ondersteunt wat daar nodig is.
Hart schrijft niet specifiek over maatschappelijke opgaven. Zijn gedachtegoed helpt wel om te onderzoeken of organisaties, werkwijzen en afspraken nog bijdragen aan de maatschappelijke verandering die wordt nagestreefd.
Beeld met persoon die boek in handen heeft
Drie inzichten uit het boek
1. De bedoeling geeft richting
Goed organiseren begint volgens Hart bij de vraag: waar is het ons uiteindelijk om te doen? De bedoeling beschrijft niet alleen de formele taak van een organisatie, maar de betekenis die zij in de praktijk wil hebben.
De bedoeling geeft richting wanneer regels niet rechtstreeks voorschrijven wat in een specifieke situatie nodig is. Voor het werken aan maatschappelijke opgaven roept dit de vraag op of het handelen van betrokken organisaties nog bijdraagt aan de gewenste verandering in de samenleving.
2. Leefwereld en systeemwereld
Hart maakt onderscheid tussen de leefwereld en de systeemwereld. De leefwereld is de dagelijkse praktijk waarin professionals, inwoners, cliënten of klanten elkaar ontmoeten en waarin zichtbaar wordt wat er werkelijk nodig is. De systeemwereld bestaat uit onder andere regels, procedures, formats, prestatie-indicatoren en verantwoordingsafspraken.
Beide werelden zijn nodig. Het probleem ontstaat wanneer de systeemwereld een doel op zichzelf wordt en de dagelijkse praktijk zich vooral naar het systeem moet voegen. Regels en procedures ondersteunen dan niet langer de bedoeling, maar gaan bepalen wat als goed handelen wordt gezien.
3. Draai de denkrichting om
In een verdraaide organisatie loopt de denkrichting volgens Hart van de systeemwereld naar de leefwereld en vervolgens naar de bedoeling. Bestaande regels en structuren bepalen dan wat professionals in de praktijk doen en wat uiteindelijk mogelijk is.
Hart stelt daar een andere denkrichting tegenover: begin bij de bedoeling, kijk vervolgens wat in de leefwereld nodig is en richt de systeemwereld zo in dat zij dit ondersteunt. Voor maatschappelijke opgaven betekent dit niet dat iedere organisatie haar eigen regels terzijde kan schuiven. Het nodigt wel uit om te onderzoeken welke afspraken behulpzaam zijn en welke de samenwerking of gewenste maatschappelijke verandering belemmeren.
Waarom lezen?
Dit boek biedt een helder begrippenkader om te onderzoeken hoe organisaties kunnen afdrijven van waarvoor zij bestaan. De begrippen bedoeling, leefwereld en systeemwereld helpen om het gesprek te voeren over de verhouding tussen maatschappelijke vraagstukken, de dagelijkse praktijk en de inrichting van organisaties.
Het model is toegankelijk, maar kan ook te eenvoudig worden toegepast. Niet iedere regel die in de praktijk lastig uitpakt, is overbodig; regels kunnen ook rechtsgelijkheid, veiligheid en publieke verantwoording beschermen. De waarde van het boek zit daarom niet in de boodschap dat het systeem weg moet, maar in de vraag of het systeem nog dienstbaar is aan de bedoeling.