Hoe zorgen we ervoor dat we als ambtenaren niet alleen reageren op wat vandaag urgent is, maar ook oog houden voor wat op langere termijn nodig is? Politieke actualiteit, incidenten en deadlines vragen voortdurend om aandacht. Daardoor komt het langetermijnperspectief gemakkelijk onder druk te staan. Terwijl juist dat perspectief nodig is om maatschappelijke vraagstukken waar we nu aan werken stappen verder te brengen en duurzame resultaten te bereiken.
Om dit soort terugkerende patronen te doorbreken, is vanuit het programma Ambtelijk Vakmanschap de PatroonWerkplaats gestart. Hier onderzoeken ambtenaren uit verschillende onderdelen van de Rijksoverheid gezamenlijk welke patronen hun werk en de maatschappelijke opgaven waar zij aan werken beïnvloeden. En vooral: wat kunnen we zelf doen om daarin verandering te brengen?

Beeld: © Programmadirectie Ambtelijk Vakmanschap
Van patroon herkennen naar ander gedrag
De PatroonWerkplaats werkt vanuit een praktische aanpak. We kiezen een herkenbaar vraagstuk, brengen betrokken mensen vanuit verschillende disciplines bij elkaar en onderzoeken samen wat er in de dagelijkse praktijk gebeurt aan de hand van praktijkverhalen.
We kijken daarbij naar welk gedrag het patroon in stand houdt, wat dit gedrag stimuleert of juist belemmert en welke ruimte er is om het anders te doen. Vervolgens kiezen de betrokken partijen concrete interventies om nieuw gedrag te stimuleren. De effecten daarvan volgen we, zodat we leren wat werkt en waar verdere verandering nodig is.
Het uitgangspunt is dat patronen niet vanzelf veranderen. Daarvoor is inzicht nodig, maar vooral ook gezamenlijk handelen vanuit ieders eigen invloedssfeer.
Eerste PatroonWerkplaats: de korte termijn en de lange termijn
De eerste PatroonWerkplaats stond in het teken van de spanning tussen de korte en de lange termijn. In vier sessies, met acht gespreksgroepen en deelnemers uit dertien ministeries, onderzochten we waarom de waan van de dag zo vaak de overhand krijgt.
De gesprekken leverden vijf mechanismen op die dit patroon versterken:
- Urgentie krijgt automatisch voorrang; de lange termijn vraagt om expliciete prioritering.
- Gedrag dat op korte termijn zichtbaar resultaat oplevert, wordt sneller beloond.
- Er wordt te snel 'ja' gezegd, zonder voldoende stil te staan bij de gevolgen voor andere opgaven en prioriteiten.
- De aandacht voor de lange termijn en de dagelijkse praktijk zijn te veel van elkaar gescheiden.
- Systemen, zoals KPI's, beperkte capaciteit, politieke druk en onduidelijk opdrachtgeverschap, maken het moeilijk om aan de lange termijn te werken.
Deelnemers zagen ook dat de korte termijn niet alleen negatieve effecten heeft. Urgentie kan energie, daadkracht en samenwerking opleveren. Het probleem ontstaat wanneer de aandacht voor vandaag structureel ten koste gaat van het langetermijnperspectief binnen de maatschappelijke opgaven waaraan we werken. De gevolgen daarvan zijn groot. Maatschappelijke vraagstukken komen onvoldoende verder, beleid en uitvoering raken verder van elkaar verwijderd en organisaties blijven van incident naar incident bewegen. De maatschappelijke kosten wanneer het thema uiteindelijk op de agenda komen zijn zeer hoog. Ook voor medewerkers en de organisatie heeft dit grote gevolgen, zoals toenemende werkdruk, ontwikkelmoeheid en minder werkplezier.
De opbrengst: Geef de lange termijn een structurele plek
Een belangrijke conclusie uit de eerste PatroonWerkplaats is dat de aandacht voor de lange termijn niet afhankelijk mag zijn van individuele aandacht of toevallig beschikbare ruimte. De verbinding tussen de actualiteit en het langetermijnperspectief moet structureel worden georganiseerd.
De ambitie is daarom:
De besturing verbindt de actualiteit met een expliciete langetermijnagenda en zorgt dat langetermijnvraagstukken ook onder druk zichtbaar en geprioriteerd blijven.
Deelnemers hebben hiervoor verschillende handelingsperspectieven aangedragen. Denk aan het structureel agenderen van langetermijnopgaven, het expliciet maken van wat door nieuwe opdrachten wordt verdrongen en het creëren van ruimte voor strategische reflectie. Ook kan het helpen om binnen teams iemand verantwoordelijk te maken voor het bewaken van het langetermijnperspectief.
Hoe nu verder?
De komende periode bouwen we voort op de opbrengst van de eerste PatroonWerkplaats. Samen met verschillende betrokken partijen onderzoeken we hoe het langetermijnperspectief daadwerkelijk een vaste plek kan krijgen in de dagelijkse sturing en besluitvorming
Daarbij gebruiken we het McKinsey Influence Model. Dit model helpt ons om vanuit vier perspectieven naar gedragsverandering te kijken: begrijpen en geloven waarom verandering nodig is, het ontwikkelen van de benodigde vaardigheden, voorbeeldgedrag van leidinggevenden en collega's, en het aanpassen van structuren en systemen die het gewenste gedrag ondersteunen.
Door deze vier perspectieven te combineren, onderzoeken we wat nodig is om de balans tussen korte en lange termijn duurzaam te veranderen. Vervolgens gaan we met betrokken partijen in gesprek. Om concrete interventies te kiezen en in de praktijk uit te proberen.
De effecten daarvan volgen we. Wat werkt? Wat vraagt om aanpassing? En wat is nodig om het nieuwe gedrag vast te houden?
Want het doel van de PatroonWerkplaats is niet om patronen alleen beter te begrijpen of te benoemen. Het gaat erom dat we ze daadwerkelijk doorbreken. Door samen te leren, ander gedrag uit te proberen en te volgen wat daarvan het effect is, versterken we ons ambtelijk vakmanschap en creëren we ruimte om maatschappelijke vraagstukken verder te brengen.