Niemand wordt wakker met de ambitie om schuldenaar te worden
Soms zie ik in mijn werk bij DUO iemand die afspraken mist, niet reageert op brieven of een betalingsregeling niet nakomt. In systemen ontstaat dan snel een herkenbaar beeld: geen reactie, onvoldoende medewerking.
Beeld: © Tim Wittenberg / Tim Wittenberg
Tim Wittenberg columnist voor Ambtelijk Vakmanschap
Het verhaal achter de persoon
Maar wat we registreren als gedrag, vertelt niet altijd het hele verhaal. De context achter gedrag laat zich niet altijd in een systeem vangen. Achter het stilvallen kan schaamte zitten. Achter een gemiste afspraak een lege bankrekening. Achter ongeopende post de angst voor nóg een rekening. Geldzorgen nemen niet alleen financiële ruimte in beslag, maar ook mentale ruimte. Daardoor kan niet-kunnen van buiten verdacht veel lijken op niet-willen. Dat verschil is essentieel voor ons werk als ambtenaar
Van student naar oud-student
Bij DUO ontmoeten we mensen vaak voor het eerst wanneer hun toekomst nog openligt. Iemand begint aan een opleiding, heeft plannen en wil iets worden. Wij helpen dat mogelijk maken, met onder andere studiefinanciering. Jaren later zien we diezelfde persoon misschien terug als oud-student met een studieschuld. Achter iedere oud-student met een studieschuld zat ooit een student met ambitie. Het BSN is hetzelfde gebleven. Alleen is het leven ondertussen misschien heel anders gelopen.
Ziekte, verlies van werk, een scheiding of simpelweg pech kunnen ervoor zorgen dat terugbetalen ineens onderdeel wordt van een veel groter probleem. Als ambtenaar zit daar spanning. We werken met regels, termijnen en wettelijke kaders. Terecht. Rechtsgelijkheid vraagt dat we niet willekeurig handelen. Maar ambtelijk vakmanschap is meer dan weten welke regel geldt. De vraag rijst: wat doet ons handelen met iemand? Wat gebeurt er als we x en y doen? Welke gevolgen heeft dat voor diegene?
Gesprekken ONSbank
In de samenwerking met ONSbank, een stichting die zich inzet om zoveel mogelijk jongeren een schuldenvrije toekomst te bieden, zag ik hoe snel schulden onderdeel kunnen worden van iemands leven en identiteit. Juist onder langdurige stress wordt het moeilijker om overzicht te houden. En precies dan vragen wij vaak het meeste: reageren, uitleggen, regelen.
Menselijkheid betekent niet dat regels verdwijnen. Het betekent dat we nieuwsgierig blijven naar wat er achter gedrag zit:
- Niet te snel invullen waarom iemand niet reageert.
- Niet gedrag verwarren met karakter.
- Niet concluderen dat iemand niet wil, terwijl iemand misschien niet meer kan.
Ik vraag mezelf altijd af: Als ons besluit juridisch klopt, heb ik dan ook gekeken wat het in het leven van die ander veroorzaakt? Dus voordat we bepalen wat iemand moet doen, kunnen we ons misschien eerst afvragen wat iemand op dat moment nog kán.
Niet-kunnen is iets anders dan niet-willen.
En misschien laat juist de manier waarop we omgaan met mensen bij wie het even niet lukt, zien hoeveel vertrouwen wij als overheid werkelijk hebben in de mensen voor wie we werken.