Een geweldige plek voor een ethicus, zo typeert Anne Schaap de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI). “Zoveel wezenlijke vragen.” Ze is sinds twee jaar Programmaleider Ethiek bij het Opleidingsinstituut DJI. Maatwerk is haar devies, behoefte altijd het uitgangspunt. “Alles begint met luisteren.”
Wat maakt DJI interessant als het gaat om ethiek?
“Het werk gaat hier over wezenlijke zaken als vrijheid, hiërarchie, de interpretatie van regels en wat je voor mensen kunt doen. Ik heb onderzoek gedaan naar de werking van moreel beraad in de organisatie. Daar zijn we binnen DJI in 2016 mee begonnen; ik deed hier toen promotieonderzoek. We hebben op tien plekken series van tien beraden geanalyseerd. Best een lastige tijd, door corona en door een bezuinigingsronde. Ik teer nog steeds op de lessen van toen.”
Anne Schaap
Welke lessen zijn dat?
“Ik noem het een ‘maatwerkworsteling’: je zal altijd moeten kijken op welke manier iets wél haalbaar is, hoe het wél kan. Nu hebben we bijvoorbeeld te maken met personeelskrapte. Tijd is altijd een issue. Ik bedenk hoe we morele gesprekken toegankelijker kunnen maken, bijvoorbeeld via korte workshops, door mee te liften op andere initiatieven of door bijvoorbeeld een podcast te maken. Dat doe ik met veel inzet, want dit is een sector waar ethiek móet – het is onmisbaar.”
Vind jij dat of vinden anderen dat ook?
“Dat is hier inmiddels de tendens, gelukkig. Directeuren zeggen: ‘Hier moeten we meer mee.’ Tijdens mijn promotieonderzoek moest ik vaak tegen de wind in, maar nu word ik zelf gebeld of ik kan bijdragen. We hebben inmiddels een team van trainers die ook sparringpartner en adviseur zijn voor deze onderwerpen. Ik denk dat we behoorlijk zichtbaar zijn geworden voor onze 50 vestigingen en 1200 leidinggevenden. Zo hebben we tijdens de serie ‘Dialoog met je team’ de afgelopen periode 800 leidinggevenden in de zaal gehad. Met veel positieve reacties op onze aanpak.”
"Regels bieden zekerheid, maar wat als je ziet dat iets anders nodig is"
Hoe staat het uitvoerend personeel tegenover morele gesprekken?
“Uit mijn onderzoek blijkt dat zij zulke gesprekken zeker waarderen. Belangrijk is wel om jargon te vermijden en dagelijkse taal te gebruiken. Eerst luisteren dus: waar lopen jullie tegenaan? Stel, een gedetineerde heeft al weken niet gedoucht. Je leidinggevende besluit hem onder dwang onder de douche te zetten. Moet je daar als medewerker altijd aan meewerken of mag je bezwaar hebben? Regels bieden zekerheid, maar wat als je ziet dat iets anders nodig is? Mijn boodschap: blijf niet in je eentje met zulke vragen of twijfels rondlopen. Een goed gesprek over hoe ermee om te gaan – dat maakt echt verschil.”
Welk doel dienen morele gesprekken volgens jou?
“Mijn promotieonderzoek toont aan dat moreel beraad ervoor zorgt dat medewerkers makkelijker de waarom-vraag gaan stellen. Als je alleen vasthoudt aan regels en hiërarchie dan mis je iets, namelijk morele scherpte. Gesprekken kunnen nieuwe inzichten opleveren, die ook weer leiden tot betere richtlijnen of beleid. Wij ondersteunen niet alleen de gesprekken, maar stimuleren medewerkers ook het vervolg op te pakken. Je wil het individu verder helpen, maar ook de organisatie.”
Wat is jullie aanbod?
“Wij bieden gespreksleiders aan voor één of meerdere gesprekken en adviseren over de aanpak. Vanaf dit jaar kunnen DJI-collega’s zelf opgeleid worden tot gespreksleiders. We zorgen dat ethiek, reflectie en dialoog terugkomen in de basisopleidingen voor DJI’ers en verzorgen workshops zoals ‘morele scherpte’. Binnenkort krijgen alle vestigingsdirecteuren een bijeenkomst Macht & Moed, met medewerking van filosoof Erik Pool en een trainingsacteur. En we doen veel losse dingen, zoals het maken van reflectiekaarten en 1-op-1 gesprekken voor vestigingsdirecteuren. Ik zie het als prikkels geven. Uiteindelijk moeten gesprekken en trainingen ontstaan vanuit een eigen behoefte van medewerkers en afdelingen. Wij proberen nu op alle mogelijke manieren te laten zien dat dit er is en de aandacht verdient.”
"Ethiek is er om te ondersteunen, niet voor het wijzende vingertje"
Ervaar je wel eens weerstand?
“Tijdgebrek van medewerkers blijft zoals gezegd een punt. Je wil mensen helpen, niet extra belasten. Soms is mijn advies: doe géén moreel beraad, maar zorg weer voor een wekelijks teamoverleg of goede overdrachtsmomenten. Ik ga zoveel mogelijk eerst met de leidinggevenden aan de slag. Ook om te voorkomen dat medewerkers het gevoel krijgen dat zij het niet goed doen. Ethiek is er om te ondersteunen, niet voor het wijzende vingertje. We willen juist verbinding creëren binnen hiërarchische structuren.
Wat is jouw visie voor de toekomst?
“Uiteindelijk moeten morele gesprekken vanzelfsprekend worden, en moet er structuur voor zijn. Een coördinator of een werkgroep per locatie, een vast onderdeel in vergaderingen. Ik zet in op meer eigen gespreksleiders, op managementteams die vooroplopen en zo het goede voorbeeld geven. Onderzoek kan als vliegwiel werken voor deze onderwerpen. Ik ben nu co-promotor van onderzoek naar moreel leiderschap bij DJI, met onderzoeker Dore Alkemade, heel benieuwd wat dat de organisatie weer kan brengen. Eén ding is zeker: ethiek is in deze sector geen trend, de dilemma’s zullen er altijd zijn en verdienen expliciete aandacht.
| De uitkomsten van het promotieonderzoek van Anne Schaap zijn op de website van DJI te lezen. |